Bir şehrin geçmişini anlamak, yalnızca eski haritalara bakmak değil, bugün neden belirli sınırların ve siyasi ilişkilerin ortaya çıktığını da sorgulamaktır. Nahçıvan’ın adını duyduğumuzda akla gelen ilk sorulardan biri şudur: Nahçıvan nerenin başkentidir ve neden Azerbaycan’ın diğer bölgelerinden ayrı bir konumdadır?
Nahçıvan, Azerbaycan’a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin başkentidir. Türkiye, İran ve Ermenistan arasında yer alan şehir, tarih boyunca farklı devletlerin hâkimiyetine girmiş; savaşlar, antlaşmalar ve siyasi değişimler sonucunda bugünkü özel statüsünü kazanmıştır.
Nahçıvan, Güney Kafkasya’nın en eski yerleşim alanlarından biridir. Aras Nehri çevresindeki konumu, verimli arazileri ve ticaret yollarına yakınlığı, bölgenin tarih boyunca önemini artırmıştır.
Nahçıvan’ın geçmişi antik çağlara kadar uzanır. Bölge, farklı dönemlerde Urartu, Med ve Pers dünyalarıyla ilişkili siyasi ve kültürel gelişmelerden etkilenmiştir. Daha sonraki yüzyıllarda Büyük İskender’in fetihleriyle değişen bölgesel güç dengeleri de Güney Kafkasya’nın tarihini şekillendirmiştir.
Nahçıvan’ın kuruluş tarihine ilişkin anlatılar arasında efsaneler de bulunur. Özellikle Nuh Peygamber’le ilişkilendirilen yerel rivayetler, şehrin kültürel hafızasında önemli bir yer tutar. Ancak bu tür anlatılar, arkeolojik bulgularla doğrulanmış kesin kuruluş tarihi olarak değerlendirilmemelidir.
Nahçıvan’ın tarihsel önemi, yalnızca ne zaman kurulduğuyla değil, farklı uygarlıkların kesiştiği bir coğrafyada bulunmasıyla da ilgilidir.
Orta Çağ boyunca Nahçıvan, çeşitli yerel hanedanların ve bölgesel devletlerin hâkimiyetinde kaldı. İslam’ın bölgede yayılmasıyla birlikte şehir, yeni siyasi ve kültürel ağlara dâhil oldu. Ticaret, mimari ve zanaat faaliyetleri, yerleşimin gelişmesinde etkiliydi.
Selçuklular döneminde Nahçıvan’ın stratejik önemi arttı. Özellikle 12. yüzyılda Azerbaycan Atabeyleri olarak da bilinen İldenizliler döneminde şehir, önemli siyasi ve kültürel merkezlerden biri hâline geldi. Bu dönemden kalan mimari eserler, Nahçıvan’ın tarihsel mirasının önemli parçalarıdır.
Nahçıvan’ın bugünkü siyasi konumunu anlamak için 19. yüzyılda Güney Kafkasya’da yaşanan değişimleri incelemek gerekir. Bu dönemde Rusya İmparatorluğu ile Kaçar Hanedanı yönetimindeki İran arasında bölgesel hâkimiyet mücadelesi yaşandı.
1826-1828 Rusya-İran Savaşı’nın ardından imzalanan Türkmençay Antlaşması, Nahçıvan’ın siyasi tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu. Antlaşmayla Nahçıvan ve Erivan hanlıklarının bulunduğu bölgeler Rusya İmparatorluğu’nun kontrolüne geçti.
Bu gelişme, yalnızca sınırların değişmesi anlamına gelmiyordu. Yönetim yapıları, nüfus hareketleri ve bölgenin ekonomik ilişkileri de dönüşmeye başladı.
19. yüzyıldaki antlaşmalar, günümüzde Güney Kafkasya’da görülen bazı siyasi ve demografik meselelerin tarihsel arka planını oluşturur. Bununla birlikte, bugünkü kimlikleri ve sınırları geçmişteki toplumsal yapılarla birebir özdeşleştirmek doğru değildir.
Nahçıvan’ın günümüzde Azerbaycan’a bağlı özerk bir cumhuriyet olmasının temel nedenleri, Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki siyasi gelişmeler ve Sovyetler Birliği’nin kuruluş döneminde alınan kararlardır.
1918 yılında Rus İmparatorluğu’nun dağılması ve Güney Kafkasya’da yeni devletlerin ortaya çıkması, Nahçıvan çevresindeki siyasi belirsizliği artırdı. Bölge, Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki toprak anlaşmazlıklarının yaşandığı alanlardan biri oldu.
1921 Moskova Antlaşması ve aynı yıl imzalanan Kars Antlaşması, Nahçıvan’ın statüsünün şekillenmesinde belirleyici rol oynadı.
Kars Antlaşması’nın 5. maddesi, Nahçıvan’ın Azerbaycan’ın himayesinde özerk bir bölge oluşturmasını ve bu statünün ilgili tarafların güvencesi altında bulunmasını öngörüyordu. Antlaşmanın tarafları arasında Türkiye, Sovyet Rusya, Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan bulunuyordu.
Bu düzenleme, Nahçıvan’ın Azerbaycan’a bağlı kalırken ayrı bir idari statü kazanmasının temelini oluşturdu.
1924 yılında Nahçıvan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Sovyet yönetimi döneminde bölge, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne bağlı olarak varlığını sürdürdü.
Bu süreçte eğitim, ulaşım, tarım ve kamu yönetimi alanlarında Sovyet sistemine uygun dönüşümler yaşandı. Aynı zamanda Nahçıvan’ın Ermenistan topraklarıyla ayrılması, coğrafi konumunu daha da farklılaştırdı.
1991 yılında Sovyetler Birliği dağıldığında Azerbaycan bağımsızlığını ilan etti. Nahçıvan da Azerbaycan’a bağlı özerk cumhuriyet statüsünü korudu.
Günümüzde Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti, kendi anayasasına, meclisine ve hükümetine sahip bir idari yapıdır. Bununla birlikte savunma, dış politika ve ülkenin genel anayasal düzeni bakımından Azerbaycan devletinin bir parçasıdır.
Nahçıvan, Azerbaycan’ın ana topraklarından Ermenistan tarafından ayrılan bir bölgedir. Bu nedenle bir eksklav, yani bağlı olduğu devletin ana topraklarından başka bir devletin topraklarıyla ayrılmış parçası olarak tanımlanır.
Türkiye ile Nahçıvan arasında ise 17 kilometre civarında bir kara sınırı bulunur. Bu sınır, Türkiye’nin Azerbaycan’la doğrudan kara bağlantısı kurduğu özel bir coğrafi geçiş alanıdır.
Nahçıvan’ın başkenti olan Nahçıvan şehri, özerk cumhuriyetin siyasi ve idari merkezidir.
Nahçıvan’ın tarihini değerlendirirken antlaşmalar, arşiv belgeleri ve akademik araştırmaların birlikte ele alınması gerekir.
Örneğin 1921 Kars Antlaşması, bölgenin özerk statüsünü anlamak için doğrudan başvurulabilecek birincil kaynaklardan biridir. Antlaşmanın 5. maddesi, Nahçıvan’ın Azerbaycan’ın himayesinde özerk bir bölge olarak düzenlenmesini açıkça ele alır.
İngiliz tarihçi , Rusya ve Sovyetler Birliği tarihine ilişkin çalışmalarında imparatorluğun çözülmesiyle ortaya çıkan siyasi sınır değişimlerini inceler. ise Güney Kafkasya’nın milliyetçilik ve devletleşme süreçlerini ele alan araştırmalarıyla bölgedeki kimlik ve siyaset ilişkilerinin anlaşılmasına katkı sunar.
Bu araştırmacılara atfedilen belirli bir cümleyi doğrulanmış doğrudan alıntı olarak sunmak yerine, çalışmalarının ortaya koyduğu tarihsel çerçeveyi kullanmak daha güvenilirdir.
– Kars Antlaşması, 13 Ekim 1921, özellikle 5. madde.
– Türkmençay Antlaşması, 10 Şubat 1828.
– Hugh Seton-Watson, The Russian Empire 1801–1917.
– Ronald Grigor Suny, The Making of the Georgian Nation.
– Encyclopaedia Iranica’nın Nahçıvan ve Güney Kafkasya tarihine ilişkin maddeleri.
Nahçıvan, Azerbaycan’a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin başkentidir. Antik çağlardan Orta Çağ’a, Rusya-İran mücadelelerinden Sovyet dönemine kadar uzanan tarihi, bölgenin neden bugün özel bir siyasi ve coğrafi konuma sahip olduğunu açıklar.
Nahçıvan örneği, tarihin yalnızca geçmişte yaşanan olayların sıralanmasından ibaret olmadığını gösterir. Antlaşmalarla belirlenen sınırlar, toplumların kimliklerini, ekonomik ilişkilerini ve komşularıyla kurdukları bağları uzun yıllar boyunca etkileyebilir.
Bugün Nahçıvan’ın konumunu değerlendirirken şu sorular üzerinde düşünmek anlamlıdır: Tarihsel antlaşmalar günümüzdeki siyasi ilişkileri ne ölçüde belirler? Coğrafi ayrılık, bir toplumun kültürel ve ekonomik bağlarını nasıl etkiler? Ve geçmişte alınan kararlar, gelecek kuşakların yaşamını ne kadar şekillendirebilir?
Bu soruların yanıtları, Nahçıvan’ın tarihini anlamanın yanı sıra Güney Kafkasya’nın günümüzdeki siyasi ve toplumsal yapısını yorumlamaya da yardımcı olur.
Bu yazıyla Nahçıvan nerenin başkentidir konusunda temel başlıkları toparlamış olduk, Kozmodukkan ile kalın.